نقش فرهنگیان در رشد مصرف کالاهای داخلی ، کاهش مصرف کالاهای خارجی و مبارزه با قاچاق کالا و تاثیر آن
چکیده :
مقوله تولید و مصرف در نظام اقتصادی از موارد اجتناب ناپذیر است که همواره در طول تاریخ اجتماعی و اقتصادی جوامع بشری مورد توجه قرار گرفته است . بویژه در دهه های اخیر با رشد فزاینده اقتصادی برخی کشورهای توسعه یافته همواره نظرات متفکرین و اندیشمندان علوم مختلف را به خود جلب کرده است.
پژوهش حاضر در پی آن است که تا در یابد نقش فرهنگیان در ر شد مصرف کالاهای داخلی ، کاهش مصرف کالاهای خارجی و قاچاق و تاثیر آن در توسعه کشور چیست ؟
با توجه به منزلت و جایگاه ویژه فرهنگیان در نظام آموزش و پرورش در ترویج فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی در نزد دانش آموزان و والدین از طریق آموزش های رسمی به کودکان ، نوجوانان و جوانان ضروری به نظر میرسد .
تاکید بر مصرف کالاهای ایرانی ، فقط توصیه ای برای مصرف کنندگان نیست ، بلکه تولید کننده هم باید با ارائه کیفیت برتر و قیمت پائین تر ، اجازه ندهد که مشتریان به کالاهای خارجی و قاچاق تمایل پیدا کنند . تولید کالاهای ایرانی باید همراه با سه ویژگی باشد . قیمت مناسب – کیفیت مناسب و خدمات پس از فروش کالا و این امر زمینه رقابت با کالاهای خارجی بوده است . اگر می خواهیم مردم گرفتار قاچاق نشوند باید دولت با نظارت بر گمرک – نیروی انتظامی – دستگاه قضایی سازمان نظارت و بازرسی و سازمان تعزیرات حکومتی در نهایت پاکی و سلامت زمینه اراده مردمی در مصرف و ساده زیستی و حفظ اعتدال را در جامعه به منصه ظهور رسانیم .
کلید واژه ها :
خرید – تولید – مصرف -کالا – پایگاه و اقشار اجتماعی - رقابت – اعتدال
مقدمه :
مصرف بعنوان استفاده از کالاها به منظور رفع نیازها و امیال است . و این مسئله نه تنها شامل خرید کالاهای مادی ، بلکه در بر گیرنده خدمات نیز است . نفش فرهنگیان در پرورش روحیه مصرف کالاهای ایرانی نیاز به آگاهی از علایق و نیازهای اشخاص در انتخاب و خرید کالاها دارد . مقاله حاضر نیز با توجه به اهمیت این موضوع به آن پرداخته است .جدای از مسئله علایق و سلایق در انتخاب کالا ، مصرف کننده جهت خرید و مصرف کالاها زمانی به کالاهای داخلی توجه می نماید که از کیفیت و قیمت مناسب نیز برخوردار بوده باشد . در غیر اینصورت تفکر استفاده از کالاهای لوکس خارجی و قاچاق ارزان قیمت ملکه ذهن خریدار بوده و چه بسا از استفاده این گونه کالاها احساس غرور یا خوشایندی به او دست می دهد . لذا شایسته است در بحث از توجه به مصرف کالاهای ملی و بومی و نهادینه کرن فرهنگ مصرف داخلی در تولید کالاهای ایرانی به عامل کیفیت و قیمت و ارائه خدمات پس از فروش توجه خاصی صورت گیرد .
بطور کلی تولید کنندگان نیز باید مصرف کننده را محترم بشمارند و کالای مرغوب و با قیمت مناسب و کیفیت به مردم تحویل دهند دولت و سازمانهای مسئول با حمایت مردمی و حمایت رسانه های جمعی می تواند فرهنگ حفظ اعتدال و ساده زیستی را در جامعه نهادینه سازد .
طرح مساله:
پژوهش کار آمد در جامعه اسلامی به منظور شناخت ، برنامه ریزی و ضبط و مهار پدیده های انسانی در گرو شناخت واقعیت های جامعه از یک سو و اسلام به عنوان متقن ترن آموزه های وحیانی و اساسی ترین مولفه فرهنگ ایرانی از سوی دیگر است .
در بررسی مسئله نقش فرهنگیان در رشد مصرف کالاهای داخلی ، کاهش مصرف کالاهای خارجی و مبارزه با قاچاق کالاها و تاثیر آن در توسعه کشور عوامل متعددی را باید ملاک قرار داد تا به اصل موضوع پرداخت . اینک شایسته است بدانیم در پی هر موضوع اهدافی نهفته است . در رابطه با موضوع مصرف کالاهای داخلی ما بدنبال بررسی دلایل خرید و مصرف و عوامل موثر بر خرید و مصرف خصوصاً ویژگیهای مصرف کالاهای ایرانی بوده ایم . تا بدنبال افزایش سطح کیفیت و خدمات پس از فروش و قیمت مناسب خرید و مصرف ملی که جایگزین مصرف کالاهای خارجی و قاچاق گردد .
سوالات ویژه موضوع تحقیق :
1- اساساً مصرف کالاهای ایرانی باید چه ویژگی خاصی داشته باشد ؟
2- چگونه می توانیم مصرف کالاهای خارجی و قاچاق را در کشور کاهش دهیم ؟
3- موانع رقابت در مصرف کالاهای ایرانی در مقابل مصرف کالاهای خارجی چیست ؟
تبیین مفاهیم ( خرید – تولید - مصرف ) :
برای بررسی دقیق خرید و مصرف کالاهای ایرانی لازم است درک کامل از تعاریف خرید – تولید و مصرف داشته باشیم .
« به طور کلی ، ادبیات اندک اما ارزشمندی درباب خرید کردن وجود دارد . در دهه 1980 مورخان به مطالعه توسعه و تکوین فروشگاههای بزرگ (Department Slore) توجه کرده اند . (نبسون 1986 ، میلر 1981 ، ولیامز1982 ) در عین حال ، پژوهشگران بازار ، جغرافی دانان و برنامه ریزان شهری به محیط خرده فروشی (retail) علاقه شان دادند . ( گراندرو شیپارد 1989، گاز 1993 ).
با وجود این ، جامعه شناسان تا این اواخر از این پدیده غفلت کردند . کتاب « تجربه خرید » از این بعد در حوزه مطالعات فرهنگی ، انسان شناسی و جامعه شناسی کتابی ارزشمند محسوب می شود . در نگاه نویسندگان کتاب « پژوهش در باب خرید، تاریخچه ای مختصر و ادبیاتی منتخب » خرید نشان دهنده حرکت بنیادی در اصول ساختاری جامعه ، از تولید به مصرف است . خرید قلمروی از کنش اجتماعی ، تعامل و تجربه است که تا انداه زیادی پراکسیسهای زندگی روزمره مردم شهری را ساخت می دهد . ( عباس کاظمی ، 1383 : ص 19) اما در رابطه با تعریف تولید و مصرف آمده است :
« تولید » خلق کالاها و خدمات برای مصرف کنندگان است .
« مصرف » به معنای استفاده از کالاها و خدمات یا منابع برای برطرف کردن نیازها و خواسته هاست . ( رابرت جی . پیکارد .1378 : ص 9 )
نقش فرهنگیان و فراگردهای فرهنگی جامعه :
مهمترین عنصر در آموزش و پرورش معلم است و اغراق نخواهد بود اگر گفته شود که عمده کارکردهای آموزش و پرورش متاثر و تبلوری از عملکرد معلمین است . رهبر معظم انقلاب اسلامی با تاکید بر نقش تعیین کننده معلم در نهادینه کردن خصوصیات پسندیده اخلاقی ، تعلیم ایستادگی در مقابل باطل و مجاهدت در راه حق به نسل جوان و نوجوان کشور ، می فرمایند :
« معلمان می توانند نسل آینده کشور را شجاع یا جبان ، بخشنده یا بخیل ، فداکار یا خود پرست ، اهل علم ، فهم و فرهنگ یا منجمد و پایبند به تفکرات جامد تربیت کننده بنابراین معلم در مسائل عمده زندگی ها و انسان آینده ، تا این حد دارای نقش ، ارزش و تاثیر است و به همین نسبت نظام اسلامی و مردم مکلف به تکریم مقام و منزلت معلم هستند . ( محمد باقر حبی ، 1387 : ص 22 )
در این راستا ، نظریه پردازان معتقدند که آموزش و پرورش آشکار یا پنهان وظایف و کارکردهای مختلفی را در جامعه بر عهده دارد ، از جمله کارکردهای آشکار آن عبارتند از :
انتقال فرهنگ ، پرورش اجتماعی ، پرورش سیاسی ، تربیت حرفه ای و تخصصی ، نوآوری و تغییر ، یگانگی اجتماعی ، رشد شخصیت و برخی از کارکردهای پنهان آن عبارتند از :
دگرگون سازی نظام طبقاتی جامعه ، تسهیل تحرکات اجتماعی ، بطور کلی آموزش و پرورش به نیازهای فردی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی جامعه پاسخ می دهد . بدین ترتیب نظام آموزش و پرورش به مشابه یک نهاد اجتماعی ، ارتباط مستقیمی با سایر نهادها نظیر اقتصاد ، فرهنگ ، سیاست ، مذهب ، خانواده و غیره دارد و همیشه در حال تغییر و دگرگونی است.
مصرف گرایی نامناسب در بین اقشار مختلف جامعه :
با توجه به تقسیم بندی جامعه شناسی افراد در جامعه بر سه معیار ثروت ، قدرت و وجهه ( پرستیژ ) به سه طبقه بالا ، متوسط و پایین تقسیم می شوند . هر یک از این گروه ها بر اساس میزان در آمد و جایگاه و منزلت اجتماعی از طریق مصرف کالاهای لوکس به دنبال پرستیژ بالا هستند . معمولاً با تفکر مصرف بیشتر و لوکس تر کالاها و خدمات بدنبال وجهه اجتماعی و ارتقاء سطح طبقاتی بالاتر ند و این رقابت نوعی رقابت کاذب است . بدون شک الگوی مصرف گرایی طبقات پایین، یک نوع سودسازی سرمایه دار از سرمایه بالقوه تلف شده است ، زیرا اگر طبقه پایین نبود ، سرمایه دار مجبور به از دست دادن مازاد کالاهای مصرفی طبقات متوسط بود. بدون شک این امر اعضای طبقه پایین را به مصرف گرایی انبوه عادت می دهد و در جامعه گسترش می یابد .
عوامل تاثیر گذار الگوهای مصرف گرایی نامناسب تنوع در فروشگاه های بزرگ( مواد غذایی ، اسباب منزل ، پوشاک ، وسایل الکتریکی و ... ) همچنین نقش رسانه و وسایل ارتباط جمعی بعنوان ابزار مدگرایی و تنوع و تجمل پرستی تبلیغ برای کالاهای تبدیل شدند .
اساساً مصرف کالاهای ایرانی باید چه ویژگی خاصی داشته باشد ؟
افراد ، تشکیل دهنده ی جامعه هستند و رفتارهای اقتصادی هر یک از آن ها ، چه مثبت و چه منفی بر متغیرهای کلان تاثیر می گذارد . جدای از انتخاب نوع کالا با توجه به هویت فردی و فرهنگی افراد ، حدی از تلفیق سلیقه و تجربه نیز موثر و همراه مصرف کننده است .
اما موثرترین عوامل تاثیر گذار و ویژگی خاص در مصرف کالاها برای مصرف کنندگان عبارتند از :
کیفیت مطلوب ، قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش پس از فروش ، تمایل فراوان به خرید کالاهای ساخت داخل است . شاید کلی تر ین اصل برای خریداران احترام ، اعتماد و پذیرش بوده است . از این جهت مصرف کننده بیشتر خود جذب خرید کالاهای تولید داخلی می شود چرا که این شرایط مناسب اطمینان کامل از انتخاب و خرید کالاهای مورد نیازشان را محقق می سازد .
چگونه می توانیم مصرف کالاهای خارجی و قاچاق را در کشور کاهش دهیم ؟
با وجود تجارت جهانی ، اقتصاد ملی ما تحت فشار یک رقابت شدید بین المللی است کشورهایی که امروزه بازار خود را به روی جهانیان گشوده اند از مدتها قبل انسجام جدی و غیر قابل نفوذ ی را در لایه های مختلف اقتصادی خویش بوجود آورده اند و با آموزش ها و تبلیغات بسیار به مردم خود اموخته اند که نخستین اولویت باید مبتنی بر تقویت اقتصاد ملی آنان باشد و برای این کار چاره ای جز مصرف کالاهای داخلی خویش ندارند . با این موضوع مطرح شده کشور عزیزمان با دو معظل مواجه است : یکی مقایسه کیفیت کالاهای داخلی با خارجی که در اکثر موارد کالاهای ایرانی از یک کیفیت نسبی برخوردار است . دیگر اینکه تشدید فرهنگ مصرف گرایی و خصوصاً فرهنگ استفاده از کالاهای خارجی است . در این زمینه بیشتر افراد استفاده از کالاهای خارجی و مارک خارجی را یک امتیاز تلقی می کنند. اکنون این سوال مطرح است چه باید کرد ؟
این یک واقعیت است که با رعایت دو عنصر قیمت و کیفیت در تولید کالاهای ایرانی سبب شود تا برای کالایی تقاضا وجود داشته باشد و در غیر اینصورت مقابله با ورود کالاهای خارجی و قاچاق راه به جایی نمی برد . در راه تحقق این مساله باید از طریق دولت و سازمانها و نهادهای اجتماعی خصوصاً اموزش و پرورش فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی نهادینه شود و تحقق مصرف کالاهای ایرانی افتخار ملی تلقی گردد .
موانع رقابت در مصرف کالاهای ایرانی در مقابل مصرف کالاهای خارجی چیست ؟
شاید این تصور دور از ذهن نباشد که در عرصه صادرات همپای دیگر کشورهای پیشرفته بتوانیم رقابتی تنگاتنگ در همه زمینه ها داشته باشیم . صد البته این امر مستلزم آگاهی از شیوه تجارت در جهت گسترش کیفیت محصولات و کالاهای و صادرات همزمان با اطلاع رسانی و تبلیغات صحیح در این زمینه است . بطور کلی در شرایط فعلی موانع رقابت در قیمت ، کیفیت و تحویل به موقع کالا ، عدم تبلیغات مناسب کالاهای داخلی ، مشکلات سازندگان داخلی در انعقاد قرار دادها عدم اهتمام مدیریت به صادرات محوری ، شناخت ناکافی نسبت به خصوصیات فرهنگی اقتصادی کشورهای خارجی ، نداشتن گروه موثر در جهت انجام امور صادراتی ، ایجاد سیستم تشویق ویژه صادراتی ، توجه و اولویت به کشورهایی که تبادلات بازرگانی بیشتری با ما دارند .
ضرورت احیای فرهنگ میانه روی و حفظ اعتدال در خرید و مصرف بعنوان مهم ترین مقولات فرهنگ ایرانی :
خداوند متعال انسان را آفرید و مقرر فرمود که فرزندان آدم در کره خاکی زندگی کنند . به همین جهت ، فرمانی جز فرمان او وجود ندارد :
« انِ الحکُم اِلا لله یَقُصُّ الحقَ و هو خَیرُ الفاصلینَ
« فرمان جز به دست خدا نیست ، که حق را بیان می کند و او بهترین داوران است »
( قرآن مجید ، سوره انعام ، آیه 57 )
موضوع اسراف و زیاده روی و در مقابل صرفه جویی به قدری گسترده و مبسوط در کتب دینی و اخلاقی اسلامی مورد بحث قرار گرفته که هر شک و شبهه ای را از ذهن انسان برطرف می سازد و بسیاری از ما به رغم اینکه به ابعاد مختلف آن احاطه نداریم ، اما باز هم به دلیل همین تاکیدات فراوان لزوم صرفه جویی و حفظ اعتدال در خرید و مصرف را به عنوان یک ارزش دینی و انسانی پذیرفته ایم .
در تبادلات نظام اقتصادی جهانی صرفاً پول – سود – سرمایه ، تکنولوژی اهرم فشار نمی باشد. بلکه اکثر کشورهای توسعه یافته از طریق رسانه ها و خصوصاًٌ غلبه بر فرهنگ بومی و ملی ملت ها درصد تسلط بر اقتصاد جهانی هستند . ما می دانیم چنین حربه هایی به شکل تهاجم فرهنگی و توجه به تجمل و تنوع طلبی بر سایر کشورها از جمله ایران اسلامی سایه افکنده است . لذا در این برهه از زمان بازگشت به اصالت بومی و فرهنگی و رعایت اعتدال بهترین الگوگیری و سرمشق برای مردم ما خواهد بود . برای مثال برای مقابله با پوشش غربی و تحریم لباسهای غرب ما می توانیم به فرهنگ پوشش بومی خود استدلال نمائیم . برای نمونه « نحوه لباس پوشیدن ایرانیان ، به ویژه توسط زنان ایرانی ، همیشه محجوب و معتدل بوده است ، نه مستوری و نه عریانی بلکه محجوبی . در خصوص لباس پوشیدن به طور مثال ، کتاب بسیار جالبی که در ایران با عنوان نگارزن در سال 1352 توسط انجمن بین المللی زنان به چاپ رسیده است به وضوح این وضعیت را نشان می دهد . کتاب مجموعه ای از تصویرهایی از البسه ایرانیان است که بر اساس سکه ها ، کتبه ها و یا نقوش در بناهای تاریخی گذشته باز تصویر شده و در دهه 1350 توسط هنرمندان و خیاطان ایرانی باز سازی و دوخت مجدد شده است. مقایسه این لباس ها در ادوار تاریخی متعدد ایران دلالت بر این دارد که ایرانیان همیشه جنبه « اعتدال» را رعایت می نمودند . ( فرهنگ رجایی ، 1382 : ص 145)
برای مبارزه با اسراف و ترویج مصرف صحیح باید به ریشه هایی توجه داشت که بتواند تاثیر عمیقی در دل و جان مردم بگذارد ، زیرا در غیر اینصورت ممکن است روزگاری فرار رسد که دیگر خبری از این ریشه ها نباشد . فراموش نکنیم که فرهنگ مقوله ای مجرد و یک وجهی نیست . بلکه مسائل فرهنگی همواره تحت تاثیر امور دیگری قرار می گیرند ، نمی توان از یک سو شاهد رواج فرهنگ مد گرایی در جامعه بود و از طرفی انتظار داشت مردم به صرفه جویی در مصرف اهتمام داشته باشند.
همه ما می دانیم که اعتدال صرفاً در تغذیه ، لباس ، وسایل ضروری و غیرضروری زندگی خلاصه نمی شود ، ما باید بتوانیم در حد توان در زمینه های اخلاقی - علمی و خصوصاً اقتصادی به حد اعتدال برسیم تا جامعه ای پویا و اسلامی مورد نظرمان به منصه ظهور برسد .
نتیجه گیری :
از این بحث ها می توان چنین استباط نمود ، اهل علم ،فهم و فرهنگ ارتباط تنگاتنگی با نهادهای اجتماعی گسترده در جامعه دارند . و در این جایگاه فرهنگیان بعنوان موثرترین الگوی مناسب در ترویج فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی و کاهش مصرف کالاهای خارجی و قاچاق در سطح جامعه ، نظام آموزش و پرورش و خصوصاً خانواده ها هستند . در نظام جهانی مصرف بعنوان یک فعالیت اجتماعی مورد توجه بوده است و رشد فزاینده مصرف گرایی و تجمل پرستی و خصوصاً چگونگی اشاعه و نفوذ آن بعنوان بخشی از فرهنگ جوامع در حال توسعه به کشورهای پایین تر همراه با تبلیغات و اطلاع رسانی سریع و متنوع زمینه اسراف و مصرف گرائی را در اکثر کشورهای جهان سومی رشد داده است . نمی توانیم انکار نمائیم . در نظام اقتصادی خرید یک واقعیت است که جهت بر آوردن نیازها و خواسته های صورت می گیرد . در مقوله خرید که منجر به مصرف می گردد . بدون شک عوامل تجربه و سلیقه دخالت دارند و این خود زمینه پیدایش تنوع طلبی و تجمل پرستی را در انبوه خریداران بوجود می آورد . عموماً مصرف کنندگان در خرید و مصرف کالاها به کیفیت و قیمت مناسب توجه خاص دارند ، لذا شایسته است در کشور عزیزمان ایران اسلامی جهت توسعه و رشد و شکوفایی اقتصادی در زمینه تولید کالاهی ایرانی سه اصل : احترام – اعتماد و پذیرش را مد نظر داشته و یقیناً در راه مقابله با کالاهای خارجی و قاچاق به اصل کیفیت و قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش و اطلاع رسانی دقیق و هدفمند توجه خاص نمائیم . به هر حال به نظر می رسد این اراده مردمی در زمینه مصرف و رعایت صرفه جویی باید با فرهنگ سازی و تلاش همه جانبه استمرار یابد تا در آینده ای نزدیک شاهد رفع مشکل بیکاری ناشی از ورود کالاهای قاچاق در کشورمان نباشیم و در اشاعه فرهنگ اعتدال و میانه روی از هیچ کوششی دریغ ننمائیم .
« انشاء الله »
ارائه راه حل منطقی
1- ترویج فرهنگ مصرف مبتنی بر آموزه های اخلاقی تاکید شده در دین مبین اسلام از طریق آموزش رسمی مدارس ابتدایی – راهنمایی متوسطه این امر در غالب محتوای برخی کتب درسی محقق می گردد .
2- تبیین مصرف گرایی غیر منطقی و تجمل گرا با صمرف گرایی منطقی و همراه با اعتدال و میانه روی در غالب آموزش های غیر رسمی از طریق رسانه های جمعی
3- زمینه ساز ی مناسب جهت رشد تولیدات داخلی همراه با کیفیت و قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش پس از فروش . این امر تسهیلات و امکانات لازم برای تولید گران داخلی را می طلبد .
4- عرضه کالا و خدمات در جامعه به گونه ای که اقشار مختلف در سطوح مختلف احساس تفاوت وتبعیض در مصرف کالاها نداشته باشند .
5- لزوم برنامه ریزی برای پژوهش جامع در زمینه ارائه تسهیلات اقتصادی و فرهنگی به خانواده ها . این مسئله فرهنگ مصرف جمعی را بجای فرهنگ مصرف گرایی فردی در جامعه اشاعه می دهد .
6- دولت با کنترل بنادر و گمرک و سایر نقاط مرزی از ورود کالاهای قاچاق به کشور جلوگیری نماید تا مغطل بیکاری در کشور کاهش یابد .
منابع :
1- قرآن مجید
2- پیکارد ، رابرت جی ( 1378 ) . اقتصاد رسانه ها ، مفاهیم و مسائل آن .ترجمه : داود حیدری . چاپ اول .
3- حبی ، محمد باقر ( 1378 ) ویژگی های معلم بسیجی ، تهران : انتشارات سازمان بسیج فرهنگیان چاپ اول
4- رجایی ، فرهنگ ( 1382 ) .مشکله هویت ایرانیان امروز ( ایفای نقش در عصر یک تمدن و چند فرهنگ ) انتشارات : فرهنگ
5- کاظمی ، عباسی ( 1383 ) تحلیل کتاب : تجربه خرید . کــتاب ماه علوم اجتماعی ( 79) سال هفتم . شماره هفتم .
مقوله تولید و مصرف در نظام اقتصادی از موارد اجتناب ناپذیر است که همواره در طول تاریخ اجتماعی و اقتصادی جوامع بشری مورد توجه قرار گرفته است . بویژه در دهه های اخیر با رشد فزاینده اقتصادی برخی کشورهای توسعه یافته همواره نظرات متفکرین و اندیشمندان علوم مختلف را به خود جلب کرده است.
پژوهش حاضر در پی آن است که تا در یابد نقش فرهنگیان در ر شد مصرف کالاهای داخلی ، کاهش مصرف کالاهای خارجی و قاچاق و تاثیر آن در توسعه کشور چیست ؟
با توجه به منزلت و جایگاه ویژه فرهنگیان در نظام آموزش و پرورش در ترویج فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی در نزد دانش آموزان و والدین از طریق آموزش های رسمی به کودکان ، نوجوانان و جوانان ضروری به نظر میرسد .
تاکید بر مصرف کالاهای ایرانی ، فقط توصیه ای برای مصرف کنندگان نیست ، بلکه تولید کننده هم باید با ارائه کیفیت برتر و قیمت پائین تر ، اجازه ندهد که مشتریان به کالاهای خارجی و قاچاق تمایل پیدا کنند . تولید کالاهای ایرانی باید همراه با سه ویژگی باشد . قیمت مناسب – کیفیت مناسب و خدمات پس از فروش کالا و این امر زمینه رقابت با کالاهای خارجی بوده است . اگر می خواهیم مردم گرفتار قاچاق نشوند باید دولت با نظارت بر گمرک – نیروی انتظامی – دستگاه قضایی سازمان نظارت و بازرسی و سازمان تعزیرات حکومتی در نهایت پاکی و سلامت زمینه اراده مردمی در مصرف و ساده زیستی و حفظ اعتدال را در جامعه به منصه ظهور رسانیم .
کلید واژه ها :
خرید – تولید – مصرف -کالا – پایگاه و اقشار اجتماعی - رقابت – اعتدال
مقدمه :
مصرف بعنوان استفاده از کالاها به منظور رفع نیازها و امیال است . و این مسئله نه تنها شامل خرید کالاهای مادی ، بلکه در بر گیرنده خدمات نیز است . نفش فرهنگیان در پرورش روحیه مصرف کالاهای ایرانی نیاز به آگاهی از علایق و نیازهای اشخاص در انتخاب و خرید کالاها دارد . مقاله حاضر نیز با توجه به اهمیت این موضوع به آن پرداخته است .جدای از مسئله علایق و سلایق در انتخاب کالا ، مصرف کننده جهت خرید و مصرف کالاها زمانی به کالاهای داخلی توجه می نماید که از کیفیت و قیمت مناسب نیز برخوردار بوده باشد . در غیر اینصورت تفکر استفاده از کالاهای لوکس خارجی و قاچاق ارزان قیمت ملکه ذهن خریدار بوده و چه بسا از استفاده این گونه کالاها احساس غرور یا خوشایندی به او دست می دهد . لذا شایسته است در بحث از توجه به مصرف کالاهای ملی و بومی و نهادینه کرن فرهنگ مصرف داخلی در تولید کالاهای ایرانی به عامل کیفیت و قیمت و ارائه خدمات پس از فروش توجه خاصی صورت گیرد .
بطور کلی تولید کنندگان نیز باید مصرف کننده را محترم بشمارند و کالای مرغوب و با قیمت مناسب و کیفیت به مردم تحویل دهند دولت و سازمانهای مسئول با حمایت مردمی و حمایت رسانه های جمعی می تواند فرهنگ حفظ اعتدال و ساده زیستی را در جامعه نهادینه سازد .
طرح مساله:
پژوهش کار آمد در جامعه اسلامی به منظور شناخت ، برنامه ریزی و ضبط و مهار پدیده های انسانی در گرو شناخت واقعیت های جامعه از یک سو و اسلام به عنوان متقن ترن آموزه های وحیانی و اساسی ترین مولفه فرهنگ ایرانی از سوی دیگر است .
در بررسی مسئله نقش فرهنگیان در رشد مصرف کالاهای داخلی ، کاهش مصرف کالاهای خارجی و مبارزه با قاچاق کالاها و تاثیر آن در توسعه کشور عوامل متعددی را باید ملاک قرار داد تا به اصل موضوع پرداخت . اینک شایسته است بدانیم در پی هر موضوع اهدافی نهفته است . در رابطه با موضوع مصرف کالاهای داخلی ما بدنبال بررسی دلایل خرید و مصرف و عوامل موثر بر خرید و مصرف خصوصاً ویژگیهای مصرف کالاهای ایرانی بوده ایم . تا بدنبال افزایش سطح کیفیت و خدمات پس از فروش و قیمت مناسب خرید و مصرف ملی که جایگزین مصرف کالاهای خارجی و قاچاق گردد .
سوالات ویژه موضوع تحقیق :
1- اساساً مصرف کالاهای ایرانی باید چه ویژگی خاصی داشته باشد ؟
2- چگونه می توانیم مصرف کالاهای خارجی و قاچاق را در کشور کاهش دهیم ؟
3- موانع رقابت در مصرف کالاهای ایرانی در مقابل مصرف کالاهای خارجی چیست ؟
تبیین مفاهیم ( خرید – تولید - مصرف ) :
برای بررسی دقیق خرید و مصرف کالاهای ایرانی لازم است درک کامل از تعاریف خرید – تولید و مصرف داشته باشیم .
« به طور کلی ، ادبیات اندک اما ارزشمندی درباب خرید کردن وجود دارد . در دهه 1980 مورخان به مطالعه توسعه و تکوین فروشگاههای بزرگ (Department Slore) توجه کرده اند . (نبسون 1986 ، میلر 1981 ، ولیامز1982 ) در عین حال ، پژوهشگران بازار ، جغرافی دانان و برنامه ریزان شهری به محیط خرده فروشی (retail) علاقه شان دادند . ( گراندرو شیپارد 1989، گاز 1993 ).
با وجود این ، جامعه شناسان تا این اواخر از این پدیده غفلت کردند . کتاب « تجربه خرید » از این بعد در حوزه مطالعات فرهنگی ، انسان شناسی و جامعه شناسی کتابی ارزشمند محسوب می شود . در نگاه نویسندگان کتاب « پژوهش در باب خرید، تاریخچه ای مختصر و ادبیاتی منتخب » خرید نشان دهنده حرکت بنیادی در اصول ساختاری جامعه ، از تولید به مصرف است . خرید قلمروی از کنش اجتماعی ، تعامل و تجربه است که تا انداه زیادی پراکسیسهای زندگی روزمره مردم شهری را ساخت می دهد . ( عباس کاظمی ، 1383 : ص 19) اما در رابطه با تعریف تولید و مصرف آمده است :
« تولید » خلق کالاها و خدمات برای مصرف کنندگان است .
« مصرف » به معنای استفاده از کالاها و خدمات یا منابع برای برطرف کردن نیازها و خواسته هاست . ( رابرت جی . پیکارد .1378 : ص 9 )
نقش فرهنگیان و فراگردهای فرهنگی جامعه :
مهمترین عنصر در آموزش و پرورش معلم است و اغراق نخواهد بود اگر گفته شود که عمده کارکردهای آموزش و پرورش متاثر و تبلوری از عملکرد معلمین است . رهبر معظم انقلاب اسلامی با تاکید بر نقش تعیین کننده معلم در نهادینه کردن خصوصیات پسندیده اخلاقی ، تعلیم ایستادگی در مقابل باطل و مجاهدت در راه حق به نسل جوان و نوجوان کشور ، می فرمایند :
« معلمان می توانند نسل آینده کشور را شجاع یا جبان ، بخشنده یا بخیل ، فداکار یا خود پرست ، اهل علم ، فهم و فرهنگ یا منجمد و پایبند به تفکرات جامد تربیت کننده بنابراین معلم در مسائل عمده زندگی ها و انسان آینده ، تا این حد دارای نقش ، ارزش و تاثیر است و به همین نسبت نظام اسلامی و مردم مکلف به تکریم مقام و منزلت معلم هستند . ( محمد باقر حبی ، 1387 : ص 22 )
در این راستا ، نظریه پردازان معتقدند که آموزش و پرورش آشکار یا پنهان وظایف و کارکردهای مختلفی را در جامعه بر عهده دارد ، از جمله کارکردهای آشکار آن عبارتند از :
انتقال فرهنگ ، پرورش اجتماعی ، پرورش سیاسی ، تربیت حرفه ای و تخصصی ، نوآوری و تغییر ، یگانگی اجتماعی ، رشد شخصیت و برخی از کارکردهای پنهان آن عبارتند از :
دگرگون سازی نظام طبقاتی جامعه ، تسهیل تحرکات اجتماعی ، بطور کلی آموزش و پرورش به نیازهای فردی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی جامعه پاسخ می دهد . بدین ترتیب نظام آموزش و پرورش به مشابه یک نهاد اجتماعی ، ارتباط مستقیمی با سایر نهادها نظیر اقتصاد ، فرهنگ ، سیاست ، مذهب ، خانواده و غیره دارد و همیشه در حال تغییر و دگرگونی است.
مصرف گرایی نامناسب در بین اقشار مختلف جامعه :
با توجه به تقسیم بندی جامعه شناسی افراد در جامعه بر سه معیار ثروت ، قدرت و وجهه ( پرستیژ ) به سه طبقه بالا ، متوسط و پایین تقسیم می شوند . هر یک از این گروه ها بر اساس میزان در آمد و جایگاه و منزلت اجتماعی از طریق مصرف کالاهای لوکس به دنبال پرستیژ بالا هستند . معمولاً با تفکر مصرف بیشتر و لوکس تر کالاها و خدمات بدنبال وجهه اجتماعی و ارتقاء سطح طبقاتی بالاتر ند و این رقابت نوعی رقابت کاذب است . بدون شک الگوی مصرف گرایی طبقات پایین، یک نوع سودسازی سرمایه دار از سرمایه بالقوه تلف شده است ، زیرا اگر طبقه پایین نبود ، سرمایه دار مجبور به از دست دادن مازاد کالاهای مصرفی طبقات متوسط بود. بدون شک این امر اعضای طبقه پایین را به مصرف گرایی انبوه عادت می دهد و در جامعه گسترش می یابد .
عوامل تاثیر گذار الگوهای مصرف گرایی نامناسب تنوع در فروشگاه های بزرگ( مواد غذایی ، اسباب منزل ، پوشاک ، وسایل الکتریکی و ... ) همچنین نقش رسانه و وسایل ارتباط جمعی بعنوان ابزار مدگرایی و تنوع و تجمل پرستی تبلیغ برای کالاهای تبدیل شدند .
اساساً مصرف کالاهای ایرانی باید چه ویژگی خاصی داشته باشد ؟
افراد ، تشکیل دهنده ی جامعه هستند و رفتارهای اقتصادی هر یک از آن ها ، چه مثبت و چه منفی بر متغیرهای کلان تاثیر می گذارد . جدای از انتخاب نوع کالا با توجه به هویت فردی و فرهنگی افراد ، حدی از تلفیق سلیقه و تجربه نیز موثر و همراه مصرف کننده است .
اما موثرترین عوامل تاثیر گذار و ویژگی خاص در مصرف کالاها برای مصرف کنندگان عبارتند از :
کیفیت مطلوب ، قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش پس از فروش ، تمایل فراوان به خرید کالاهای ساخت داخل است . شاید کلی تر ین اصل برای خریداران احترام ، اعتماد و پذیرش بوده است . از این جهت مصرف کننده بیشتر خود جذب خرید کالاهای تولید داخلی می شود چرا که این شرایط مناسب اطمینان کامل از انتخاب و خرید کالاهای مورد نیازشان را محقق می سازد .
چگونه می توانیم مصرف کالاهای خارجی و قاچاق را در کشور کاهش دهیم ؟
با وجود تجارت جهانی ، اقتصاد ملی ما تحت فشار یک رقابت شدید بین المللی است کشورهایی که امروزه بازار خود را به روی جهانیان گشوده اند از مدتها قبل انسجام جدی و غیر قابل نفوذ ی را در لایه های مختلف اقتصادی خویش بوجود آورده اند و با آموزش ها و تبلیغات بسیار به مردم خود اموخته اند که نخستین اولویت باید مبتنی بر تقویت اقتصاد ملی آنان باشد و برای این کار چاره ای جز مصرف کالاهای داخلی خویش ندارند . با این موضوع مطرح شده کشور عزیزمان با دو معظل مواجه است : یکی مقایسه کیفیت کالاهای داخلی با خارجی که در اکثر موارد کالاهای ایرانی از یک کیفیت نسبی برخوردار است . دیگر اینکه تشدید فرهنگ مصرف گرایی و خصوصاً فرهنگ استفاده از کالاهای خارجی است . در این زمینه بیشتر افراد استفاده از کالاهای خارجی و مارک خارجی را یک امتیاز تلقی می کنند. اکنون این سوال مطرح است چه باید کرد ؟
این یک واقعیت است که با رعایت دو عنصر قیمت و کیفیت در تولید کالاهای ایرانی سبب شود تا برای کالایی تقاضا وجود داشته باشد و در غیر اینصورت مقابله با ورود کالاهای خارجی و قاچاق راه به جایی نمی برد . در راه تحقق این مساله باید از طریق دولت و سازمانها و نهادهای اجتماعی خصوصاً اموزش و پرورش فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی نهادینه شود و تحقق مصرف کالاهای ایرانی افتخار ملی تلقی گردد .
موانع رقابت در مصرف کالاهای ایرانی در مقابل مصرف کالاهای خارجی چیست ؟
شاید این تصور دور از ذهن نباشد که در عرصه صادرات همپای دیگر کشورهای پیشرفته بتوانیم رقابتی تنگاتنگ در همه زمینه ها داشته باشیم . صد البته این امر مستلزم آگاهی از شیوه تجارت در جهت گسترش کیفیت محصولات و کالاهای و صادرات همزمان با اطلاع رسانی و تبلیغات صحیح در این زمینه است . بطور کلی در شرایط فعلی موانع رقابت در قیمت ، کیفیت و تحویل به موقع کالا ، عدم تبلیغات مناسب کالاهای داخلی ، مشکلات سازندگان داخلی در انعقاد قرار دادها عدم اهتمام مدیریت به صادرات محوری ، شناخت ناکافی نسبت به خصوصیات فرهنگی اقتصادی کشورهای خارجی ، نداشتن گروه موثر در جهت انجام امور صادراتی ، ایجاد سیستم تشویق ویژه صادراتی ، توجه و اولویت به کشورهایی که تبادلات بازرگانی بیشتری با ما دارند .
ضرورت احیای فرهنگ میانه روی و حفظ اعتدال در خرید و مصرف بعنوان مهم ترین مقولات فرهنگ ایرانی :
خداوند متعال انسان را آفرید و مقرر فرمود که فرزندان آدم در کره خاکی زندگی کنند . به همین جهت ، فرمانی جز فرمان او وجود ندارد :
« انِ الحکُم اِلا لله یَقُصُّ الحقَ و هو خَیرُ الفاصلینَ
« فرمان جز به دست خدا نیست ، که حق را بیان می کند و او بهترین داوران است »
( قرآن مجید ، سوره انعام ، آیه 57 )
موضوع اسراف و زیاده روی و در مقابل صرفه جویی به قدری گسترده و مبسوط در کتب دینی و اخلاقی اسلامی مورد بحث قرار گرفته که هر شک و شبهه ای را از ذهن انسان برطرف می سازد و بسیاری از ما به رغم اینکه به ابعاد مختلف آن احاطه نداریم ، اما باز هم به دلیل همین تاکیدات فراوان لزوم صرفه جویی و حفظ اعتدال در خرید و مصرف را به عنوان یک ارزش دینی و انسانی پذیرفته ایم .
در تبادلات نظام اقتصادی جهانی صرفاً پول – سود – سرمایه ، تکنولوژی اهرم فشار نمی باشد. بلکه اکثر کشورهای توسعه یافته از طریق رسانه ها و خصوصاًٌ غلبه بر فرهنگ بومی و ملی ملت ها درصد تسلط بر اقتصاد جهانی هستند . ما می دانیم چنین حربه هایی به شکل تهاجم فرهنگی و توجه به تجمل و تنوع طلبی بر سایر کشورها از جمله ایران اسلامی سایه افکنده است . لذا در این برهه از زمان بازگشت به اصالت بومی و فرهنگی و رعایت اعتدال بهترین الگوگیری و سرمشق برای مردم ما خواهد بود . برای مثال برای مقابله با پوشش غربی و تحریم لباسهای غرب ما می توانیم به فرهنگ پوشش بومی خود استدلال نمائیم . برای نمونه « نحوه لباس پوشیدن ایرانیان ، به ویژه توسط زنان ایرانی ، همیشه محجوب و معتدل بوده است ، نه مستوری و نه عریانی بلکه محجوبی . در خصوص لباس پوشیدن به طور مثال ، کتاب بسیار جالبی که در ایران با عنوان نگارزن در سال 1352 توسط انجمن بین المللی زنان به چاپ رسیده است به وضوح این وضعیت را نشان می دهد . کتاب مجموعه ای از تصویرهایی از البسه ایرانیان است که بر اساس سکه ها ، کتبه ها و یا نقوش در بناهای تاریخی گذشته باز تصویر شده و در دهه 1350 توسط هنرمندان و خیاطان ایرانی باز سازی و دوخت مجدد شده است. مقایسه این لباس ها در ادوار تاریخی متعدد ایران دلالت بر این دارد که ایرانیان همیشه جنبه « اعتدال» را رعایت می نمودند . ( فرهنگ رجایی ، 1382 : ص 145)
برای مبارزه با اسراف و ترویج مصرف صحیح باید به ریشه هایی توجه داشت که بتواند تاثیر عمیقی در دل و جان مردم بگذارد ، زیرا در غیر اینصورت ممکن است روزگاری فرار رسد که دیگر خبری از این ریشه ها نباشد . فراموش نکنیم که فرهنگ مقوله ای مجرد و یک وجهی نیست . بلکه مسائل فرهنگی همواره تحت تاثیر امور دیگری قرار می گیرند ، نمی توان از یک سو شاهد رواج فرهنگ مد گرایی در جامعه بود و از طرفی انتظار داشت مردم به صرفه جویی در مصرف اهتمام داشته باشند.
همه ما می دانیم که اعتدال صرفاً در تغذیه ، لباس ، وسایل ضروری و غیرضروری زندگی خلاصه نمی شود ، ما باید بتوانیم در حد توان در زمینه های اخلاقی - علمی و خصوصاً اقتصادی به حد اعتدال برسیم تا جامعه ای پویا و اسلامی مورد نظرمان به منصه ظهور برسد .
نتیجه گیری :
از این بحث ها می توان چنین استباط نمود ، اهل علم ،فهم و فرهنگ ارتباط تنگاتنگی با نهادهای اجتماعی گسترده در جامعه دارند . و در این جایگاه فرهنگیان بعنوان موثرترین الگوی مناسب در ترویج فرهنگ مصرف کالاهای ایرانی و کاهش مصرف کالاهای خارجی و قاچاق در سطح جامعه ، نظام آموزش و پرورش و خصوصاً خانواده ها هستند . در نظام جهانی مصرف بعنوان یک فعالیت اجتماعی مورد توجه بوده است و رشد فزاینده مصرف گرایی و تجمل پرستی و خصوصاً چگونگی اشاعه و نفوذ آن بعنوان بخشی از فرهنگ جوامع در حال توسعه به کشورهای پایین تر همراه با تبلیغات و اطلاع رسانی سریع و متنوع زمینه اسراف و مصرف گرائی را در اکثر کشورهای جهان سومی رشد داده است . نمی توانیم انکار نمائیم . در نظام اقتصادی خرید یک واقعیت است که جهت بر آوردن نیازها و خواسته های صورت می گیرد . در مقوله خرید که منجر به مصرف می گردد . بدون شک عوامل تجربه و سلیقه دخالت دارند و این خود زمینه پیدایش تنوع طلبی و تجمل پرستی را در انبوه خریداران بوجود می آورد . عموماً مصرف کنندگان در خرید و مصرف کالاها به کیفیت و قیمت مناسب توجه خاص دارند ، لذا شایسته است در کشور عزیزمان ایران اسلامی جهت توسعه و رشد و شکوفایی اقتصادی در زمینه تولید کالاهی ایرانی سه اصل : احترام – اعتماد و پذیرش را مد نظر داشته و یقیناً در راه مقابله با کالاهای خارجی و قاچاق به اصل کیفیت و قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش و اطلاع رسانی دقیق و هدفمند توجه خاص نمائیم . به هر حال به نظر می رسد این اراده مردمی در زمینه مصرف و رعایت صرفه جویی باید با فرهنگ سازی و تلاش همه جانبه استمرار یابد تا در آینده ای نزدیک شاهد رفع مشکل بیکاری ناشی از ورود کالاهای قاچاق در کشورمان نباشیم و در اشاعه فرهنگ اعتدال و میانه روی از هیچ کوششی دریغ ننمائیم .
« انشاء الله »
ارائه راه حل منطقی
1- ترویج فرهنگ مصرف مبتنی بر آموزه های اخلاقی تاکید شده در دین مبین اسلام از طریق آموزش رسمی مدارس ابتدایی – راهنمایی متوسطه این امر در غالب محتوای برخی کتب درسی محقق می گردد .
2- تبیین مصرف گرایی غیر منطقی و تجمل گرا با صمرف گرایی منطقی و همراه با اعتدال و میانه روی در غالب آموزش های غیر رسمی از طریق رسانه های جمعی
3- زمینه ساز ی مناسب جهت رشد تولیدات داخلی همراه با کیفیت و قیمت مناسب و ارائه خدمات اطمینان بخش پس از فروش . این امر تسهیلات و امکانات لازم برای تولید گران داخلی را می طلبد .
4- عرضه کالا و خدمات در جامعه به گونه ای که اقشار مختلف در سطوح مختلف احساس تفاوت وتبعیض در مصرف کالاها نداشته باشند .
5- لزوم برنامه ریزی برای پژوهش جامع در زمینه ارائه تسهیلات اقتصادی و فرهنگی به خانواده ها . این مسئله فرهنگ مصرف جمعی را بجای فرهنگ مصرف گرایی فردی در جامعه اشاعه می دهد .
6- دولت با کنترل بنادر و گمرک و سایر نقاط مرزی از ورود کالاهای قاچاق به کشور جلوگیری نماید تا مغطل بیکاری در کشور کاهش یابد .
منابع :
1- قرآن مجید
2- پیکارد ، رابرت جی ( 1378 ) . اقتصاد رسانه ها ، مفاهیم و مسائل آن .ترجمه : داود حیدری . چاپ اول .
3- حبی ، محمد باقر ( 1378 ) ویژگی های معلم بسیجی ، تهران : انتشارات سازمان بسیج فرهنگیان چاپ اول
4- رجایی ، فرهنگ ( 1382 ) .مشکله هویت ایرانیان امروز ( ایفای نقش در عصر یک تمدن و چند فرهنگ ) انتشارات : فرهنگ
5- کاظمی ، عباسی ( 1383 ) تحلیل کتاب : تجربه خرید . کــتاب ماه علوم اجتماعی ( 79) سال هفتم . شماره هفتم .
+ نوشته شده در شنبه نهم مهر ۱۳۹۰ ساعت 18:23 توسط داود چیانی
|